มหาวิทยาลัยเชียงใหม่กับการอุปถัมภ์พระพุทธศาสนา

 

มหาวิทยาลัยเชียงใหม่กับการอุปถัมภ์พระพุทธศาสนา

พิสิฏฐ์ โคตรสุโพธิ์, วีระพงษ์ แสง- ชูโต, จรัส ปันธิ เรียบเรียง

1. ดินแดนล้านนา กับ มหาวิทยาลัยแห่งภูมิภาคแห่งแรก

ราชอาณาจักล้านนา สถาปนาโดยพระยามังราย (รวมเอาอาณาจักรหริภุญชัย ของพระนางจามเทวี ปฐมกษัตรี เมื่อ พุทธศตวรรษที่ 13) มีเมืองเชียงใหม่เป็นราชธานี นับแต่ ปี พ.ศ. 1839 ประกอบไปด้วยชน หลายชาติพันธุ์ แต่กลุ่มใหญ่ที่สุด เรียกตนเองว่า คนเมือง ในอดีตอันยาวนาน อาณาจักรล้านนาเคยมีความ รุ่งเรืองทางอารยธรรมและวัฒนธรรมสูง ด้านการปกครอง มีมังรายศาสตร์ เป็นหลักกฎหมายการปกครองแบบ โบราณ มีอาณาเขตครอบคลุม เมืองสำคัญ เช่น ลำพูน ลำปาง เชียงราย เชียงแสน น่าน แพร่ พะเยา เชียงใหม่ แม่ฮ่องสอน เชียงตุง และสิบสองพันนา ด้านภาษา มีภาษาล้านนา หรือ ตั๋วเมือง เป็นภาษาสื่อสาร แม้จะมีภาษาถิ่นอื่นบ้าง เช่น ภาษาเขิน ภาษาลื้อ เป็นต้น ก็สามารถสื่อสารกันได้ ด้านศาสนา มีคติความเชื่อ เดิมในการนับถือผี และวิญญาณบรรพบุรุษ เมื่อพระพุทธศาสนาเผยแผ่เข้ามา ชาวล้านนาจึงนับถือ พระพุทธศาสนาเป็นหลักยึดเหนี่ยวทางจิตใจนับแต่โบราณนานมา ปรับใช้กับบุคคล เช่น พระธาตุประจำปีเกิด ด้านจารีตประเพณี ชาวล้านนามีจารีต ข้อห้าม(ขึด) และข้อที่พึงปฏิบัติกำหนดเอาไว้ มีศาสนสถาน เช่น พระ ธาตุ วัด ในแต่ละชุมชน ยิ่งในตัวเมือง เช่น เชียงใหม่ เชียงราย ลำพูน จะมีวัดในเขตเมืองไม่น้อยกว่า 40-50 วัด มีประเพณีที่งดงามเป็นเอกลักษ์เฉพาะตนสอดคล้องกับความเชื่อดั้งเดิมและพุทธศาสนา เช่น ประเพณี ไหว้พระธาตุ ประเพณี ปี๋ใหม่เมือง ประเพณียี่เป็ง ประเพณีตักบาตรพระอุปคุต(เป็งพุธ) เป็นต้น ด้านวิถีสังคม ชาวล้านนามีความผูกพันธ์กันทางสังคมสูง นับถือกันตามสายสัมพันธ์เครือญาติ อัธยาศรัยอ่อนโยน เอื้อเฟื้อ มี ไมตรีต่อคนต่างถิ่นอย่างจริงใจ

สภาพภูมิศาสตร์ อาณาจักรล้านนา ทางด้านทิศเหนือ มีเทือกเขาแดนลาว ทิศตะวันตก เทือกเขาถนน ธงชัย ตอนกลาง และทิศตะวันออก มีเทือกเขาผีปันน้ำ เทือกเขาหลวงพระบาง มีทรัพยากรธรรมชาติ ป่าไม้ อุดมสมบูรณ์ เป็นแหล่งต้นน้ำลำธาร ก่อให้เกิด แม่น้ำสำคัญ เช่น ปิง วัง ยม น่าน แม่กวง แม่ปาย แม่ยวม แม่เมย แม่ตื่น แม่แจ่ม แม่กก แม่ลาว แม่อิง เป็นต้น อาชีพส่วนใหญ่ ทำการเกษตร ทำนา ทำสวน ทำไร่ เรียงรายอยู่ตามที่ราบร่องหุบเขา ตามแอ่งเมืองสำคัญ เช่น แอ่งเชียงราย – พะเยา, แอ่งเชียงใหม่ –ลำพูน, มี บางพื้นที่ในเขตป่าทำอุตสาหกรรมป่าไม้

ปัจจุบัน อาณาจักรล้านนา เหลือเพียงเดินแดนใน 8 จังหวัดภาคเหนือตอนบน มีจังหวัดเชียงใหม่ ที่ยัง ถือว่า เป็นศูนย์กลางทางความเจริญ ด้านวัฒนธรรม เศรษฐกิจ การศึกษา และการท่องเที่ยว โดยเฉพาะอย่าง ยิ่ง รัฐบาลได้ขยายสถาบันการศึกษาระดับอุดมศึกษา(มหาวิทยาลัย) จากส่วนกลางออกมาตั้งในภูมิภาค เป็น มหาวิทยาลัยภูมิภาคแห่งแรก มีชื่อตามจังหวัดว่า “มหาวิทยาลัยเชียงใหม่” นอกจากนี้ ยังมีสถาบัน

- 2 -

ระดับอุดมศึกษาของรัฐ เช่น มหาวิทยาลัยแม่โจ้, มหาวิทยาลัยราชภัฏเชียงใหม่, มหวิทยาลัยเทคโนโลยีราช มงคลภาคพายัพ, สถาบันระดับอุดมศึกษาของเอกชน เช่น มหาวิทยาลัยพายัพ มหาวิทยาลัยนอร์ธ-เชียงใหม่ มหาวิทยาลัยฟาร์อีสเทอร์น

มองในด้านศาสนา

นับตั้งแต่การก่อตั้งมหาวิทยาลัยเชียงใหม่ ในปี พ.ศ.2507 เป็นต้นมา จนกระทั่งถึงปัจจุบัน (ปี พ.ศ.2557) มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ได้มีการนำหลักพระพุทธศาสนามาเป็นแนวทางในบริหารงานของ มหาวิทยาลัยมาโดยตลอด ซึ่งจะเห็นได้จากแนวคิด ปรัชญา ปณิธาน นโยบาย การบริหารงาน และการจัด กิจกรรมในด้านต่าง ๆ ของมหาวิทยาลัย จะมีความเกี่ยวเนื่องกับพระพุทธศาสนา ซึ่งสามารถมองเห็นเป็น รูปธรรมได้ดังนี้

พุทธภาษิตประจำมหาวิทยาลัยเชียงใหม่

“อตฺตานํ ทมยนฺติ ปณฺฑิตา” แปลว่า “บัณฑิตทั้งหลายย่อมฝึกตน” เป็นพุทธภาษิตประจำ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ ซึ่งเป็นพุทธภาษิตของพระพุทธศาสนา การที่มหาวิทยาลัยได้ใช้พุทธภาษิตบทนี้เป็นพุทธ ภาษิตประจำมหาวิทยาลัยนั้น ศาสตราจารย์ ดร.แสง จันทร์งาม (อดีตอาจารย์ประจำสังกัดคณะมนุษยศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่) ได้กล่าวว่า เมื่อประมาณเดือนมีนาคม-เมษายน 2507 ขณะนั้นที่ตั้งของสำนักงาน มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ ตั้งอยู่ที่กรุงเทพมหานคร ซึ่งเป็นสำนักงานมหาวิทยาลัยชั่วคราว ทั้งผู้บริหาร คณาจารย์ และเจ้าหน้าที่ ได้ปฏิบัติงานประจำอยู่ที่นั้นทั้งหมด และยังไม่ได้ย้ายมาปฏิบัติงานที่จังหวัดเชียงใหม่ โดยมี พระ ยาศรีวิสารวาจา เป็นอธิการบดี และ ศาสตราจารย์ ดร.บัวเรศ คำทอง เป็นรองอธิการบดี ซึ่งรองอธิการบดีได้เชิญศาสตราจารย์ ดร.แสง จันทร์งาม ไปปรึกษาว่าอยากจะมีคำขวัญของมหาวิทยาลัยเชียงใหม่ ดังนั้น ศาสตราจารย์ ดร.แสง จันทร์งาม จึงได้นำพาอธิการบดีและรองอธิการบดีไปพบกับท่านเจ้าคุณพระศาสนโสภณ (เจริญ สุวฑฺฒ โน) เจ้าอาวาสวัดบวรนิเวศน์วิหาร ซึ่งต่อมาภายหลังก็คือ สมเด็จพระญาณสังวรณ์ สมเด็จพระสังฆราช เพื่อขอ พุทธภาษิตประจำมหาวิทยาลัยเชียงใหม่ โดยท่านเจ้าคุณพระศาสนโสภณ (เจริญ สุวฑฺฒโน) ได้เลือกพุทธภาษิต ที่ว่า “อตฺตานํ ทมยนฺติ ปณฺฑิตา” แปลว่า บัณฑิตทั้งหลายย่อมฝึกฝนตน ให้เป็นพุทธภาษิตของ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ ตั้งแต่บัดนั้นเป็นต้นมาจนกระทั้งปัจจุบัน

- 3 -

ศาลาธรรม

ศาสตราจารย์ ดร.แสง จันทร์งาม ได้กล่าวถึงประวัติการสร้างศาลาธรรมเอาไว้ว่า เกิดจากแนวคิดของ ม.ล.ปิ่น มาลากุล ซึ่งอดีตท่านได้เดินทางไปศึกษา ณ ประเทศอังกฤษ และมหาวิทยาลัยในประเทศอังกฤษที่ เก่าแก่ทั้งหลาย จะมีโบสถ์ประจำมหาวิทยาลัย ที่เรียกว่า Chapel เป็นที่สำหรับให้นักศึกษาได้ไปประกอบพิธี ทางศาสนาในวันอาทิตย์ มีการสวดมนต์ ไปฟังเทศน์ มีพิธีกรรมต่าง ๆ ตามศาสนาของเขา ซึ่งถือเป็นอาคารที่ สำคัญของมหาวิทยาลัย ท่านคงคิดว่าเมืองไทยของเรา คนไทยก็ นับถือพุทธศาสนา เพราะฉะนั้นมหาวิทยาลัยของเราน่าจะมีอาคารประจำมหาวิทยาลัย ที่มีลักษณะเป็น ศูนย์กลางทางจิตใจ เป็นสถาปัตยกรรมไทย แล้วก็ทำหน้าที่เป็น Chapel เป็นศาสนสถานประจำมหาวิทยาลัย จึงเป็นที่มาของการจัดสร้างศาลาธรรม

จากประวัติขอการก่อตั้งศาลาธรรม จะเห็นได้ว่า เป็นการนำเอาหลักพระพุทธศาสนา มาเป็นที่ยึด เหนี่ยวจิตใจ เป็นที่พึงทางจิตใจ ของผู้บริหาร คณาจารย์ นักศึกษา ของมหาวิทยาลัยเชียงใหม่ ซึ่งภายหลังก็ได้นำเอาพระพุทธรูปมาประดิษฐาน ณ ศาลาธรรม จำนวน 2 องค์ คือ พระพุทธทศพล ชินราช และพระพุทธพิงคนคราภิมงคล เป็นพระพุทธรูปแระจำมหาวิทยาลัย เพื่อให้บุคลากรของ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ และประชาชนทั่วไป ได้กราบไหว้ บูชา เคารพ สักการะ โดยทั่วกัน ซึ่งรูปแบบของศาลา ธรรมนั้น เป็นอาคาร 2 ชั้น ทรงไทย ตั้งอยู่บริเวณด้านหน้าของมหาวิทยาลัย ตัวอาคารประกอบด้วยห้องโถง กว้าง 12 เมตร ยาว 20 เมตร สร้างเสร็จเมื่อวันที่ 9 มกราคม 2507 ในระยะแรกศาลาธรรมเป็นสถานที่จัดพิธีไหว้ครูของนักศึกษามหาวิทยาลัย เชียงใหม่ เมื่อศาลาอ่างแก้วสร้าง เสร็จจึงได้ประกอบพิธีพระราชทานปริญญาบัตรและพิธี ไหว้ครู ณ ศาลาอ่างแก้ว มหาวิทยาลัยจึงใช้ศาลาธรรม เป็นสถานที่เปลี่ยนฉลองพระองค์ และประทับพักพระอิริยาบถของพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวฯและพระบรม

- 4 -

วงศานุวงศ์ ในคราวเสด็จพระราชดำเนินมาพระราชทานปริญญาบัตร คณาจารย์ ข้าราชการ และนักศึกษา มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ก็จะมาเฝ้ารอรับเสด็จ ณ ศาลาธรรมนี้

ต่อมา เมื่อหอประชุมมหาวิทยาลัยสร้างเสร็จ ปี พ.ศ. 2541 จึงได้ย้ายสถานที่พระราชทาน ปริญญา บัตรและพิธีไหว้ครูไปยังหอประชุมมหาวิทยาลัย โดยได้ใช้ศาลาธรรมเป็นสถานที่จัดงานพิธีสำคัญ ๆ ในโอกาส พิเศษของมหาวิทยาลัย

หอพระพุทธมหาวิทยาลัยเชียงใหม่

ในปี พ.ศ. 2531 ได้มี การก่อสร้างอาคารเพิ่มเติม บริเวณด้านหลังทางทิศใต้ของศาลาธรรม และทำซุ้มเพื่อประดิษฐานพระพุทธรูป ซึ่งเป็นพระพุทธรูปประจำ มหาวิทยาลัย ส่วนนี้เรียกว่า “หอพระพุทธมหาวิทยาลัยเชียงใหม่” หอพระพุทธมหาวิทยาลัยเชียงใหม่ เกิดจากโครงการเทิดพระเกียรติ พระบาทสมเด็จ พระเจ้าอยู่หัว เนื่องในมหามงคลสมัยพระราชพิธีเฉลิมพระชนมพรรษาครบ 5 รอบ ในวันที่ 5 ธันวาคม พ.ศ. 2530 และพระราชพิธีรัชมังคลาภิเษก วันที่ 2 กรกฎาคม พ.ศ. 2531 เป็นงานที่รัฐบาลและประชาชนจัดขึ้นเพื่อ เผยแพร่พระเกียรติคุณและพระบุญญาธิการของพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว และน้อมเกล้าฯ ถวายความ สำนึกในพระมหากรุณาธิคุณ โดยเฉพาะอย่างยิ่งมหาวิทยาลัยเชียงใหม่ได้รับพระมหากรุณาธิคุณอย่างล้นเหลือ ทั้งการเสด็จพระราชดำเนินมาประกอบพิธีเปิดมหาวิทยาลัย อย่างเป็นทางการ และเสด็จมาพระราชทานปริญญาบัตรแก่ผู้สำเร็จการศึกษานับแต่มีผู้สำเร็จการศึกษาจาก มหาวิทยาลัยแห่งนี้ตลอดมา ด้วยสำนึกในพระมหากรุณาธิคุณที่กล่าวมา ท่านอธิการบดีในขณะนั้นคือ ศาสตราจารย์ นายแพทย์อาวุธ ศรีสุกรี มีความเห็นว่ามหาวิทยาลัยเชียงใหม่ เป็นสถาบันอุดมศึกษาในภาคเหนือที่ได้มีนโยบายชัดเจนในการส่งเสริมและทำนุบำรุงศิลปวัฒนธรรม และใน ด้านศาสนา ยังไม่มีสถานที่ที่เหมาะสมเพื่อใช้เป็นศูนย์ในการปฏิบัติกิจกรรมทางพระพุทธศาสนาของคณาจารย์ ข้าราชการ เจ้าหน้าที่ บุคลากร และนักศึกษาของมหาวิทยาลัย ประกอบกับ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ได้รับ บริจาคพระพุทธชินราชจำลองมา 1 องค์ ขนาดหน้าตักกว้าง 39 นิ้ว

- 5 -

สูง 50 นิ้ว พร้อมเรือนแก้ว ให้เป็นพระพุทธรูปประจำมหาวิทยาลัย ตั้งแต่ปี พ.ศ. 2526 ประดิษฐานที่ห้องโถง ในศาลาธรรม ยังไม่เป็นสัดส่วนที่เหมาะสม จึงเห็นสมควร ที่จะได้สร้างหอพระพุทธขึ้น เพื่อเป็นศูนย์รวมด้าน พระพุทธศาสนา เมื่อเสร็จแล้วจะได้อัญเชิญพระพุทธชินราชจำลอง ไปประดิษฐานไว้ที่ หอพระพุทธ และหอพระพุทธจะได้เป็นศูนย์กลางการปฏิบัติกิจกรรมด้านพระพุทธศาสนาอย่างทั่วถึงและทุก เวลา

ดังนั้น หอพระพุทธมหาวิทยาลัยเชียงใหม่จึงได้จัดสร้างขึ้นมา ด้วยเงินงบประมาณแผ่นดิน และเงิน รายได้จากการบริจาคของพุทธศาสนิกชนผู้มีจิตศรัทธา สำเร็จเป็นถาวรวัตถุอันเป็นสิริมงคล และเป็นสัญลักษณ์ การเทิดพระเกียรติในมหามงคลสมัย ทั้งเป็นการสนับสนุนส่งเสริมบรรยากาศทางพระพุทธศาสนาใน มหาวิทยาลัยเชียงใหม่

หอพระพุทธมหาวิทยาลัยเชียงใหม่ ปัจจุบันได้เป็นสถานที่ ประดิษฐานพระพุทธรูปประจำ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ ทั้ง 2 องค์ คือ “พระพุทธทศพลชินราช” และ “พระพุทธพิงคนคราภิมงคล” และในปี พ.ศ. 2552 มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ โดยการนำ ของ ศาสตราจารย์ ดร.พงษ์ศักดิ์ อังกสิทธิ์ อธิการบดี ได้ทำการ บูรณะปฏิสังขรณ์ ศาลาธรรมทั้งหลังรวมทั้งหอพระพุทธด้วย ภายในหอพระพุทธนั้น ได้เขียนจิตรกรรมปิดทอง “รูปเทพชุมนุม” ที่ฝาผนังฉากด้านหลังพระพุทธรูป และเขียนจิตรกรรมกรอบลายไทยปิดทองที่ผนังด้านข้าง พระพุทธรูป ทั้ง 2 ด้าน อย่างสวยงาม ทั้งได้จัดสร้างฐานชุกชี ด้วยไม้สักลงรักปิดทอง ยกระดับ มีขนาดเหมาะสมกับเป็นที่ประดิษฐานพระพุทธรูปประจำมหาวิทยาลัยทั้ง 2 องค์ ในฐานชุกชีเดียวกัน ซึ่งแต่เดิมยังเป็นฐานต่ำและคับแคบดูไม่งดงาม สำหรับองค์พระพุทธรูปที่ประดิษฐาน อยู่ ก็ได้ทำการลงรักปิดทองใหม่ทั้ง 2 องค์ กิจกรรมทั้งหมดเสร็จสิ้นสมบูรณ์ และทำการสมโภชฉลองหอพระ พุทธ และพระพุทธรูปประจำมหาวิทยาลัย ในวันจันทร์ที่ 8 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2553 มีบุคลากรมาร่วมงานกันอย่างมากมาย

พระพุทธรูปประจำมหาวิทยาลัยเชียงใหม่

ประเทศไทย นับถือศาสนาพุทธ เป็นศาสนาหลักของชาติ เป็นประเทศเดียวที่พระพุทธศาสนายังคง เจริญมั่นคงในจิตใจของชาวไทย ซึ่งนับถือศาสนาพุทธ ร้อยละ 95 ของประชากร ตามรัฐธรรมนูญการ ปกครองทุกฉบับ มีมาตราหนึ่งที่ระบุเอาไว้อย่างชัดเจนว่า “พระมหากษัตริย์ทรงเป็นพุทธมามกะ” และทรงให้ การอุปถัมภ์ศาสนาต่างๆ ที่ชาวไทยนับถือในปัจจุบัน มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ ได้มีพระพุทธรูปประจำมหาวิทยาลัยเชียงใหม่ 2 องค์ ประดิษฐานที่ หอพระพุทธที่กล่าวมา ซึ่ง พระพุทธรูปประจำมหาวิทยาลัย ทั้ง 2 องค์ มีประวัติการได้มาและ การสร้างดังนี้ พระพุทธทศพลชินราช

- 6 -

มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ นับตั้งแต่ก่อตั้งมาเมื่อ ปี พ.ศ. 2507 ยังไม่เคยมีพระพุทธรูปประจำ มหาวิทยาลัยอย่างเป็นทางการ จนถึงปี พ.ศ. 2526 มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ได้มีการจัดงานเฉลิมฉลองในการ ก่อตั้ง ครบรอบ 20 ปี เพื่อให้สมกับที่เป็นมหาวิทยาลัยในส่วนภูมิภาค ตั้งอยู่ที่ศูนย์กลางอาณาจักรล้านนา มี ประวัติอันยาวนานมาเกือบ 700 ปี ทั้งยังเคยเป็นดินแดนที่พระพุทธศาสนาเจริญรุ่งเรืองถึงขีดสุด มีศาสน สถานที่สำคัญมากมาย เช่น พระบรมธาตุดอยสุเทพ พระเจดีย์หลวง พระพุทธสิหิงค์ หรือพระสิงห์ พระเจดีย์ แบบมหาโพธิคยาเจดีย์ ที่รู้จักกันดีว่า เจดีย์เจ็ดยอด พระภิกษุสงฆ์มีการศึกษาทางพระพุทธศาสนาดียิ่ง เชี่ยวชาญภาษาบาลี แต่งตำราทางพระพุทธศาสนา และความรู้ทางประวัติศาสตร์ท้องถิ่น ประเพณีและวัฒนธรรมท้องถิ่นเป็นภาษาบาลีอันเป็นที่ยอมรับกันในวง ปราชญ์ทางพระพุทธศาสนา มีการทำสังคายนาพระไตรปิฎก ในดินแดนล้านนา ที่วัดเจ็ดยอด หรือวัดมหาโพ ธาราม นับเป็นครั้งที่ 8 ของโลก และเป็นครั้งที่ 1 ของประเทศไทย

แม้ว่ามหาวิทยาลัยเชียงใหม่ เป็นสถาบันอุดมศึกษา ตั้งอยู่ในถิ่นที่เอกอุดมทางศาสนาและวัฒนธรรมที่ เป็นอัตลักษณ์เฉพาะ มีวัดวาอารามทั้งในบริเวณกำแพงเมืองเชียงใหม่ และนอกกำแพงเมือง มีจำนวนไม่น้อย กว่า 300 วัด เช่นนี้ กลับยังไม่มีพระพุทธรูปประจำมหาวิทยาลัย ประจวบกับ ปี พ.ศ.2527 จะเป็นปีครบรอบ 20 ปีของมหาวิทยาลัยเชียงใหม่ รองศาสตราจารย์ ดร.บุณย์ นิลเกษ อาจารย์ ประจำคณะมนุษยศาสตร์ ได้ขอคำปรึกษาจากอธิการบดี (ศาสตราจารย์ นายแพทย์ ประยุทธ ฐิตะสุต) เพื่อให้ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ได้มีพระพุทธรูปประจำมหาวิทยาลัย เนื่องในวโรกาสการฉลองสมโภชงานที่ระลึก ครบรอบ 20 ปี ของมหาวิทยาลัยเชียงใหม่ และขอให้พระพุทธรูปประจำมหาวิทยาลัยที่ได้มา ประดิษฐานอยู่ที่ ศาลาธรรม สำหรับพระพุทธรูปประจำมหาวิทยาลัย ควรให้มี พระพุทธลักษณะงดงาม ขนาดเหมาะสม ที่จะประดิษฐานที่ห้องโถงศาลาธรรม ทั้งนี้จะไม่มีค่าใช้จ่าย ในการจัดหาหรือจัดสร้างแต่ประการใด อธิการบดีเห็นชอบคำปรึกษาดังกล่าว พร้อมกับได้มอบหมาย ให้เป็นภารธุระของ รองศาสตราจารย์ ดร.บุณย์ นิลเกษ ดำเนินการ ให้ทันการเฉลิมฉลองสมโภชงาน ที่ระลึกครบรอบ 20 ปี ของมหาวิทยาลัยเชียงใหม่ ในเดือนมกราคม 2527 ต่อไป

ในเดือน มิถุนายน พ.ศ. 2526 รองศาสตราจารย์ ดร.บุณย์ นิลเกษ ไปเดินทางประชุม ทางวิชาการเกี่ยวกับสภาสังคมสงเคราะห์ที่วัดเบญจมบพิตรฯ เขตดุสิต กรุงเทพฯ และได้พบพระพุทธชินราช จำลองซึ่งประดิษฐานอยู่ที่หน้าห้องประชุมใหญ่ ขนาดหน้าตัก กว้าง 39 นิ้ว สูง 50 นิ้ว

- 7 -

พร้อมเรือนแก้ว มีพระพุทธลักษณะสง่างามมาก ยังมิได้ลงรักปิดทองเพียงแต่ขัดทองมันเรียบ รองศาสตราจารย์ ดร.บุณย์ นิลเกษ เห็นเป็นศุภมงคล จึงได้เข้าไปนมัสการกราบเรียนพระพุทธิวงศ์มุนี เจ้า อาวาสวัดเบญจมบพิตรฯ เจ้าคณะใหญ่หนเหนือ กรรมการมหาเถรสมาคม ได้รับทราบความ ที่มหาวิทยาลัยเชียงใหม่มีความประสงค์จะได้พระพุทธรูปประจำมหาวิทยาลัย หากมีความเป็นไปได้ใคร่ อยากจะขออัญเชิญองค์พระพุทธชินราชจำลององค์ดังกล่าวนั้น ไปประดิษฐานเป็นพระพุทธรูปประจำ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ เนื่องในคราวฉลองสมโภชงานที่ระลึกครบรอบ 20 ปี ของมหาวิทยาลัยเชียงใหม่

เมื่อการติดต่อประสานงานระหว่างมหาวิทยาลัย(ตามหนังสือที่ ทม 0601(1) /4935 ลงวันที่ 16 กันยายน 2526 เรื่องขอความอุปถัมภ์พระพุทธชินราชจำลองเพื่อเป็นที่สักการบูชาและเป็น มิ่งมงคลสำหรับมหาวิทยาลัยเชียงใหม่) และเจ้าภาพพระพุทธชินราชจำลองเป็นที่เข้าใจกัน จึงได้กำหนดวันที่ จะอัญเชิญพระพุทธชินราชจำลองไปประดิษฐานที่มหาวิทยาลัยเชียงใหม่

สาเหตุที่พระพุทธชินราชจำลองประดิษฐานอยู่ที่หน้าห้องประชุมวัดเบญจมบพิตรฯ นั้น เดิม ทีเดียว เจ้าภาพมีความประสงค์จะสร้างและนำไปถวายที่วัดไทย ในนครชิคาโก ประเทศสหรัฐอเมริกา ได้ผ่าน การประกอบพิธีกรรมหล่อพระพุทธรูปถูกต้องตามตำราและพิธีหลวง อย่างสมบูรณ์ ในวันวิสาขบูชา เมื่อการหล่อพระพุทธรูปและขัดแต่งมันเรียบเสร็จเรียบร้อยแล้ว เหลือเพียงแต่ยังไม่ได้ลงรักปิดทองแต่อย่างใด เจ้าภาพจึงนำไปฝากพระพุทธิวงศมุนี ที่วัดเบญจมบพิตรชั่วคราว เตรียมการรอการขนส่งทางเรือไปประเทศสหรัฐอเมริกาอยู่ ดังที่กล่าวมา นับเป็นมหากุศลร่วมกันของ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ และเจ้าภาพผู้สร้างพระพุทธชินราชจำลององค์นี้ บันดาลให้ รองศาสตราจารย์ ดร.บุณย์ นิลเกษ ไปพบเข้าก่อนจะได้ถูกขนส่งทางเรือไปถวายที่วัดไทย ในนครชิคาโก ประเทศสหรัฐอเมริกา ครั้นเมื่อ เจ้าภาพได้ทราบความประสงค์ของมหาวิทยาลัย และได้เดินทาง มาดูศาลาธรรม อันเป็นสถานที่ที่จะประดิษฐานพระพุทธรูปด้วยแล้ว ก็ยิ่งเกิดความปลื้มปีติยินดี เกิดจิตศรัทธาเพิ่มขึ้นมาอย่างยิ่ง จึงสั่งให้ลงรักปิดทองทั้งองค์ก่อนการส่งมอบให้มหาวิทยาลัยเชียงใหม่

เจ้าภาพผู้สร้างพระพุทธชินราชจำลององค์นี้ ได้แก่ นายแพทย์ จิตต์ นางจันทร์ ตู้จินดา และ ครอบครัว ค่าใช้จ่ายในการสร้างและการลงรักปิดทองพระพุทธชินราชจำลอง เป็นจำนวนเงิน 88,000 บาท (แปดหมื่นแปดพันบาทถ้วน)

เมื่อถึงวันอันเป็นมงคล คือในวันพุธที่ 28 ธันวาคม พ.ศ. 2526 เวลา 13.30 น. พระพุทธชินราชจำลองก็ได้รับการอัญเชิญมาจังหวัดเชียงใหม่ ถึงวัดพระสิงห์วรมหาวิหาร จังหวัดเชียงใหม่ ศาสตราจารย์ นายแพทย์ประยุทธ์ ฐิตะสุต อธิการบดีมหาวิทยาลัยเชียงใหม่พร้อมด้วยอาจารย์ เจ้าหน้าที่ และ นักศึกษา จัดให้มีขบวนแห่ต้อนรับอย่างสมเกียรติและพร้อมเพรียงกัน ณ วัดพระสิงห์วรมหาวิหาร จนถึงเวลา 14.45 น. ศาสตราจารย์ นายแพทย์ ประยุทธ ฐิตะสุต ได้เป็นประธานจุด ธูปเทียนกล่าวอัญเชิญองค์พระพุทธชินราชจำลองขึ้นสู่รถยนต์บุษบก และนำขบวนแห่เคลื่อนออกจากวัดพระ สิงห์วรมหาวิหาร ผ่านประตูช้างเผือกและมุ่งตรงสู่มหาวิทยาลัยเชียงใหม่

เวลา 16.30 น. เจ้าหน้าที่อัญเชิญองค์พระพุทธชินราชจำลองลงจากรถยนต์บุษบก ขึ้นไป บนศาลาธรรม นำโดยรองอธิการบดี (ศาสตราจารย์ นายแพทย์ ชัยโรจน์ แสงอุดม) และอัญเชิญขึ้นประดิษฐาน

- 8 -

ที่ฐานชุกชีที่จัดสร้างไว้เป็นพิเศษ เมื่อการประดิษฐานองค์พระสมบูรณ์เรียบร้อยแล้ว ศาสตราจารย์ นายแพทย์ประยุทธ ฐิตะสุต อธิการบดี ได้ถวายเครื่องสักการะ พระสงฆ์จำนวน108 รูป เจริญพุทธชยมงคล คาถา เป็นอันเสร็จพิธีการอัญเชิญพระพุทธชินราชจำลองมาประดิษฐานที่ศาลาธรรม ให้เป็นพระพุทธรูปประจำ มหาวิทยาลัย

พระพุทธรูปนามพระราชทาน

การถวายพระนามแด่พระพุทธรูป โดยทั่วไป พระพุทธรูปที่จัดสร้างส่วนใหญ่ก็มักจะมีพระนามเฉพาะ แต่ละองค์ เช่น พระพุทธชินราช พระพุทธชินสีห์ พระศรีสรรเพชร พระพุทธมหามณีรัตนปฏิมากร หรือพระ แก้วมรกต พระพุทธสิหิงค์ พระสิงห์ เป็นต้น หากเป็นนามสามัญที่ประชาชนทั่วไปเรียก เช่น พระเจ้าตนหลวง พระเจ้าทันใจ พระเจ้าแข้งคม หลวงพ่อโต หลวงพ่อนาค หลวงพ่อวัดบ้านแหลม หลวง พ่อพุทธโสธร หลวงพ่อวัดไร่ขิง หลวงพ่อพระใส เป็นต้น เพื่อเป็นการถวายเฉลิมนามเฉพาะพระพุทธรูปประจำ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ ให้สมเกียรติ ทางมหาวิทยาลัยเชียงใหม่ จึงได้มีหนังสือ กราบบังคมทูลเพื่อขอพระราชทานเฉลิมพระนามพระพุทธชินราชจำลอง จากพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ผ่านทางสำนักราชเลขาธิการ พระบรมมหาราชวัง และต่อมามหาวิทยาลัยได้รับหนังสือ ตอบกลับจากสำนักราชเลขาธิการว่า พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงทราบฝ่าละอองธุลี พระบาทและทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ พระราชทานนามพระพุทธชินราชจำลองว่า

“พระพุทธทศพลชินราช”

มีสร้อยพระนามว่า “อนุสรณ์วีสติอายุกาล

จันทรจิตพุทธิวงศ์ประทาน

มหาวิทยาลัยเชียงใหม่มิ่งมงคล”

พระพุทธทศพลชินราช จึงเป็นนามพระราชทาน จากพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว เพื่อให้เป็น พระพุทธรูปประจำมหาวิทยาลัยเชียงใหม่ ได้ประดิษฐานที่หอพระพุทธ ศาลาธรรมนับตั้งแต่ปี พ.ศ. 2526 เป็นต้นมา

พระพุทธพิงคนคราภิมงคล

- 9 -

ปี พ.ศ. 2539 เนื่องในวาระมหามงคลที่พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงครองสิริราชสมบัติครบ 50 ปี และเนื่องในโอกาสที่เมืองเชียงใหม่ นับแต่เป็นนครศูนย์กลางแห่งอาณาจักรล้านนา ก็ได้เจริญเติบโตด้าน เศรษฐกิจ สังคมและวัฒนธรรมตลอดมาโดยมิได้ขาดสาย ได้มีอายุครบ 700 ปีพอดี อนึ่ง ฐานะในปัจจุบัน เมืองเชียงใหม่เองเป็นที่ยอมรับกันว่า “เมืองเอกที่ 2” เมืองหลวงของภาคเหนือ รองจากกรุงเทพมหานคร เมืองหลวงของประเทศไทย ทางจังหวัดเชียงใหม่ ทั้งฝ่ายข้าราชการและประชาชนทั่วไป ต่างได้ร่วมกันจัดงาน เพื่อเฉลิมฉลองครบรอบ 700 ปี แห่งการก่อตั้งเมืองเชียงใหม่ เป็นกรณีพิเศษ และมหาวิทยาลัยเชียงใหม่ โดยการนำของอธิการบดี (ศาสตราจารย์ นายแพทย์ โชติ ธีตรานนท์) ร่วมกับ มูลนิธิพัฒนามหาวิทยาลัยเชียงใหม่ และสมาคมนักศึกษาเก่ามหาวิทยาลัยเชียงใหม่ จึงได้ พร้อมใจกันดำเนินการจัดสร้างวัตถุมงคลที่ระลึกขึ้น เพื่อร่วมเฉลิมฉลองเนื่องในโอกาสดังกล่าว โดยการจัดสร้าง “พระพุทธรูปประจำมหาวิทยาลัยเชียงใหม่” พร้อมทั้งเหรียญ/รูปหล่อลอยองค์ และแผ่นปั๊มนูนต่ำพระครู บาศรีวิไชย เพื่อเป็นสิริมงคลและเป็นที่สักการะบูชา

พระพุทธรูปที่มหาวิทยาลัยเชียงใหม่สร้างขึ้นมา มีหลายขนาด คือได้จัดสร้างองค์พระประธานขนาด ใหญ่ 1 องค์ ศิลปะล้านนา แบบสิงห์ 3 มีขนาดหน้าตัก และส่วนสูงไล่เลี่ยกับพระพุทธทศพล ชินราช แต่ไม่มีซุ้มเรือนแก้ว เพื่อนำมาประดิษฐานที่หอพระพุทธ ศาลาธรรม ให้เป็นพระประจำ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ อีกองค์หนึ่ง คู่กับพระพุทธทศพลชินราช ที่ได้รับมาในปี พ.ศ. 2526 ส่วนพระพุทธรูปขนาดหน้าตัก 5 นิ้ว และหน้าตัก 9 นิ้ว สร้างไว้สำหรับเป็นพระบูชาส่วนตัวที่บ้าน จำนวน ทั้งสิ้น 7,000 องค์

พระพุทธรูปได้รับการถวายพระนามโดยสมเด็จพระสังฆราช

ในการจัดสร้างพระพุทธรูปและวัตถุมงคลที่ระลึก “โครงการเฉลิมฉลอง 700 ปี เมืองเชียงใหม่” ในครั้งนี้ สมเด็จพระญาณสังวร (เจริญ สุวฑฺฒโน) สมเด็จพระสังฆราช สกลมหาสังฆ ปริณายก แห่งวัดบวรนิเวศวิหาร กรุงเทพฯ ทรงโปรดพระกรุณาธิคุณประทานพระนามพระพุทธรูป ที่จัดสร้างโดยมหาวิทยาลัยเชียงใหม่ เมื่อวันที่ 3 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2539 ว่า

“พระพุทธพิงคนคราภิมงคล”

แปลว่า “พระพุทธรูปอันเป็นมงคลยิ่งแห่งนครเชียงใหม่”

- 10 -

พร้อมกับทรงประทานพรว่า “ขอพระพุทธรูปที่ถวายนามแล้วนี้ จงสถิตเป็นที่สักการะให้เกิดความ สวัสดิ์อุดมมงคลตลอดจิรกาล” และพระพุทธพิงคนคราภิมงคลที่จัดสร้างขึ้นในวโรกาสนี้ ก็ได้เป็นพระพุทธรูป ประจำมหาวิทยาลัยเชียงใหม่ อีกองค์หนึ่ง

พิธีกรรมในการจัดสร้าง ในการจัดสร้างพระพุทธพิงคนคราภิมงคล มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ ได้แต่งตั้งคณะกรรมการ นำโดย ผู้ช่วยศาสตราจารย์ ดร.นิพนธ์ ตุวานนท์ รองอธิการบดีฝ่ายบริหาร(ต่อมาได้ ดำรงตำแหน่งอธิการบดีมหาวิทยาลัยเชียงใหม่) พร้อมด้วยคณะกรรมการได้จัดให้มี การนำแผ่นทองโอบเจดีย์ และแผ่นทองเหลือง เดินทางไปกราบขอเมตตาจิต จากพระสงฆ์ทรง สมณะศักดิ์ และพระสงฆ์ผู้ทรงพุทธคุณาคมทั่วประเทศ จำนวนหลายรูป นับตั้งแต่ สมเด็จพระญาณสังวร สมเด็จพระสังฆราช วัดบวรนิเวศวิหาร สมเด็จพระมหารัชมังคลาจารย์ วัดปากน้ำภาษีเจริญ กรุงเทพฯ พระสุ เมธาธิบดี เจ้าคณะกรุงเทพมหานคร พระญาณวิทยาคม(หลวงพ่อคุณ ปริสุทฺโธ) วัดบ้านไร่ จังหวัดนครราชสีมา หลวงพ่อแพ วัดพิกุลทอง จังหวัดสิงห์บุรี หลวงพ่อเปิ่น วัดบางพระ จังหวัดนครปฐม เป็นต้นให้ลงอักขระอำนาจพุทธคุณาคมและแผ่เมตตาอธิษฐานจิตต่อวัตถุมงคล

พิธีเททองหล่อพระพุทธพิงคนคราภิมงคล เมื่อได้แผ่นทองจารึกอักขระพุทธคุณจาก พระเกจิอาจารย์ พร้อมด้วยมงคลวัตถุจากพุทธเวชนียสถานสี่ตำบล ประเทศอินเดียครบแล้ว จึงได้นำมงคลวัตถุ เหล่านั้นมาหลอมในพิธีเททองหล่อพระพุทธพิงคนคราภิมงคล ณ วัดพระสิงห์วรมหาวิหาร อำเภอเมือง จังหวัด เชียงใหม่ ในวันพุธที่ 27 มีนาคม พ.ศ. 2539 ตรงกับวันขึ้น 9 ค่ำ เดือน 6 เวลา 12.19 น. ประกอบด้วย “ราชาฤกษ์” มีสมเด็จพระมหารัชมังคลาจารย์ เจ้าคณะใหญ่ หนเหนือ วัด ปากน้ำภาษีเจริญ กรุงเทพฯ โปรดมาเป็นประธานในพิธีดังกล่าว

พิธีมหาพุทธาภิเษก

เมื่อการสร้างพระพุทธพิงคนคราภิมงคลเสร็จแล้ว มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ ได้กำหนดให้ การประกอบพิธีมหาพุทธาภิเษกขึ้น ณ วัดพระบรมธาตุดอยสุเทพ จังหวัดเชียงใหม่ ในวันพุทธที่ 29 พฤษภาคม พ.ศ. 2539 ตรงกับวันขึ้น 13 ค่ำ เดือน 7 โดยเริ่มพิธีตั้งแต่เวลา 09.00 น. สมเด็จพระญาณสังวร สมเด็จพระสังฆราช สกลมหาสังฆปริณายก ทรงโปรดเสด็จมาเป็นประธาน ในพิธี มีพระเกจิอาจารย์ซึ่งเป็นที่เคารพศรัทธาของพุทธศาสนิกชนชาวไทยทั่วไปนั่งสมาธิปลุกเสก แผ่เมตตา อธิษฐานจิต พระสงฆ์เจริญพระพุทธมนต์แบบล้านนา(สวดมนต์ตั๋น) เป็นกรณีพิเศษ

อนึ่ง ก่อนวันประกอบพิธีมหาพุทธาภิเษกที่วัดพระบรมธาตุดอยสุเทพ คณะกรรมการ ได้นำ พระพุทธพิงคนคราภิมงคลที่สร้างเสร็จ พร้อมกับวัตถุมงคลที่สร้างในคราวนี้ ไปขอความเมตตาจาก พระญาณวิทยาคม(หลวงพ่อคูณ ปริสุทฺโธ) ประกอบพิธีปลุกเสกเดี่ยว ที่วัดบ้านไร่ อำเภอด่านขุนทด จังหวัด นครราชสีมา ในวันอังคาร ที่ 21 พฤษภาคม พ.ศ. 2539 เป็นการเสริมสิริมงคลเป็นพิเศษ ด้วย

นับได้ว่า มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ ได้มีพระพุทธรูปประจำมหาวิทยาลัย 2 องค์ ที่มีพระพุทธลักษณะโดด เด่น มีพุทธศิลป์เลิศเป็นเอกลักษณ์เฉพาะสกุลช่างที่งดงามที่สุดของประเทศ คือ พระพุทธทศพลชินราช เป็น พุทธศิลป์แบบสุโขทัย และ พระพุทธพิงคนคราภิมงคล เป็นพุทธศิลป์แบบล้านนา หรือ พระเชียงแสน แบบ

- 11 -

สิงห์ 3 สมควรที่ชาวมหาวิทยาลัยเชียงใหม่ และพุทธศาสนิกชนจะได้เคารพสักการะ ด้วยจิตปสาทศรัทธาอย่าง ยิ่ง อันจะนำสุขสิริสวัสดิ์พิพัฒน์มงคลเอนกอนันต์มาสู่ท่านและครอบครัวตลอดกาล สมดังพระพุทธภาษิตว่า

“ปูชา จ ปูชนียานํ เอตมฺมงฺคลมุตฺตมํ การบูชาสิ่งที่ควร เป็นมงคลอย่างสูงสุด”

คำบูชาพระพุทธรูปประจำมหาวิทยาลัยเชียงใหม่

นะโม ตัสสะ ภะคะวะโต อะระหะโต สัมมาสัมพุทธัสสะ (ว่า 3 ครั้ง)

วันทามิ ภันเต, กาเยนะ วาจายะ มะนะสา, ทะสะพะละชินะราชะพุทธะปะฏิมัญจะ,

พุทธะพิงคะนะคะราภิมังคะลัญเจวะ, อิมายะ ธัมมะสาลายัง ปะติฏฐิตัง.

ยัง เม อิจฉิตะปัตถะนัง, ยะทิ ลาภะ ยสะ สุขะ ปะสังสา,

พุทธะปูชานุภาเวนะ, ขิปปะเมวะ สะมิชฌะตุ เม สัพพะทา.

คำแปล “ข้าพเจ้า ขอกราบไหว้ พระพุทธทศพลชินราช กับทั้งพระพุทธพิงคนคราภิมงคล

ที่ประดิษฐานอยู่ที่ศาลาธรรมแห่งนี้ ด้วยกาย ด้วยวาจา และด้วยใจ สิ่งใดที่ข้าพเจ้าตั้งใจปรารถนา เช่น ลาภ ยศ สุข และการยกย่องสรรเสริญ ด้วยอานุภาพการบูชาพระพุทธรูปนี้ จงพลันสำเร็จแก่ข้าพเจ้าตลอดกาลทุกเมื่อ เทอญฯ”

วัดฝายหินเป็นวัดในความอุปถัมภ์ของมหาวิทยาลัยเชียงใหม่

วัดฝายหิน นับแต่โบราณมาเป็นเพียงอารามสำนักสงฆ์ เพราะยังไม่มีพัทธสีมา เป็นอรัญญวาสีสาขา ของรัตตวนมหาวิหาร คือวัดป่าแดงหลวง เชียงใหม่ ซึ่งต่อมาจึงได้รับพระราชทานวิสุงคามสีมา ในภายหลัง นับเป็นวัดเก่าแก่แห่งหนึ่งในจังหวัดเชียงใหม่ ในสมัยรัชกาลที่ 4 ปรากฏว่า มีพระภิกษุนามว่า ครู บาหลวงมารวิชัย เป็นพระเถระทรงความรู้แตกฉานภาษาบาลี ท่านเป็นเจ้าอารามฝายหิน ผลงานของท่านเท่าที่

- 12 -

ได้สำรวจมาแล้วมีหลายเรื่องใหญ่ ซึ่งทานเป็นผู้จารลงในใบลาน เช่น มหาวิบากหลวง หนาถึง 12 ผูก ฯลฯ และชิ้นสำคัญ คือ ตำราเรียนภาษาบาลี เรียกว่า “สัททพินทุ” คัมภีร์นี้ท่านเจ้าคุณพระ สุวิมลธรรมจารย์ คณะสลัก วัดมหาธาตุยุวราชรังสฤษธ์ กรุงเทพฯ ได้ยืมไปแปลเป็นภาษาไทย เมื่อ พ.ศ.2519 ดังนั้น ตั้งแต่สมัยครูบาหลวงมารวิชัย เป็นเจ้าอารามฝายหิน จึงค่อยๆ เป็นที่รู้จักของคนใน จังหวัดเชียงใหม่ และจังหวัดใกล้เคียง ต่อมาในสมัยรัชกาลที่ 5 ได้มีพระอภัยสารทะสังฆปาโมกข์ เป็นเจ้า อารามฝายหินสืบแทน ซึ่งเป็นปฐมสังฆราชาแห่งล้านนาไทย (เจ้าคณะจังหวัดเชียงใหม่รูปแรก)

ต่อมาเมื่อมีการก่อตั้งมหาวิทยาลัยเชียงใหม่ขึ้น ซึ่งมีพื้นที่ติดกับวัดฝายหิน ก็ได้มีการรับเอา วัดฝายหินให้อยู่ในความอุปถัมภ์ของมหาวิทยาลัยเชียงใหม่ ซึ่ง ศาสตราจารย์ ดร.แสง จันทร์งาม ได้กล่าวถึงความเป็นมาของการรับเอาวัดฝายหินให้อยู่ในความอุปถัมภ์ของมหาวิทยาลัยเชียงใหม่ว่า ในช่วง ระหว่างปี พ.ศ.2509-2510 มีอาจารย์มหาวิทยาลัยท่านหนึ่ง คือ อาจารย์องุ่น มาริก จากภาควิชาจิตวิทยา คณะมนุษยศาสตร์ ท่านเป็นคนรักธรรมชาติ และเห็นว่าวัดฝายหิน ซึ่งอยู่ติดกับอาณาเขต ด้านทิศตะวันตกของมหาวิทยาลัยเชียงใหม่ เป็นวัดที่มีภูมิทัศน์สวยงาม เป็นเชิงเขา มีต้นไม้ร่มเย็น มีน้ำตก มี อ่างเก็บน้ำขนาดเล็ก มีฝายที่เป็นหิน ที่เรียกว่า ฝายหิน อยู่ใกล้ๆ ท่านจึงได้มาชักชวนคณาจารย์และนักศึกษา เพื่อร่วมพัฒนาวัด โดยพัฒนาทางวัตถุก่อน สร้างกุฎิ สร้างศาลา ปรับปรุงสถานที่ ให้เป็นที่น่ารื่นรมย์ และได้ นิมนต์พระมาจากกรุงเทพฯ ที่เห็นว่าน่าจะสามารถให้ความรู้ เป็นที่ปรึกษาในทางธรรมแก่นักศึกษา ได้มาจำ พรรษา แต่ก็มีปัญหาตามมาคือ เมื่อพระต่างถิ่น ต่างแดนมาอยู่ ท่านอาจจะเข้ากับนักศึกษาได้ แต่เข้ากับ ชาวบ้านไม่ได้ เพราะชาวบ้านนั้น เป็นผู้ที่ยึดมั่นในขนบธรรมเนียม ประเพณีเดิม จะต้องมีการแห่ครัวตาน มีการ ทำอะไรๆ ที่พระสมัยใหม่จาก พระกรุงเทพฯ ท่านรับไม่ได้ ความสัมพันธ์ระหว่างชาวบ้านและชาววัดใกล้ชิดกันมากในภาคเหนือ คือจะแทบ

เป็นครอบครัวเดียวกัน ของใช้ชาววัด ชาวบ้านก็เอาไปใช้ได้ ของชาวบ้าน ชาววัดก็เอาไปใช้ได้ เป็นความสัมพันธ์อีกแบบหนึ่ง ในที่สุดก็เกิดความขัดแย้งระหว่างพระกับชาวบ้าน มาโดยตลอด ในที่สุดที่อยู่ได้ ทุกวันนี้ ก็พบพระพื้นบ้าน จากอำเภอดอยสะเก็ด จังหวัดเชียงใหม่ มาเป็นเจ้าอาวาสในตั้งแต่ ปี พ.ศ. 2540 แต่ว่าท่านเป็นพระที่ได้รับการศึกษาดี ท่านจบปริญญาเอกมาจากประเทศอินเดีย คือ พระมหา ดร.ไสว เทวปุญโญ ท่านเป็นผู้ที่รักการศึกษา ส่งเสริมทางการศึกษา ถึงได้อยู่ได้เป็นปึกแผ่นอยู่ จนกระทั่งบัดนี้ ซึ่งสามารถเข้าได้กับทั้งนักศึกษา กับทั้งชาวบ้านด้วยอันนี้ก็เป็นกิจกรรมอันหนึ่ง ที่มุ่งส่งเสริม ทางด้านจิตวิญญาณของคณาจารย์ นักศึกษา และเจ้าหน้าที่ของมหาวิทยาลัย ทั้งนี้ ปัจจุบันทางวัดฝายหินยังได้ ให้ความอนุเคราะห์อุปถัมภ์พระภิกษุสามเณรทั้งจากประเทศไทย และประเทศเพื่อนบ้าน ให้มีโอกาสได้มา ศึกษาเล่าเรียนหลักธรรมทางพระพุทธศาสนา โดยได้เปิดสำนักเรียนโรงเรียนแผนกสามัญศึกษา ระดับ

- 13 -

มัธยมศึกษาตอนต้น โดยความร่วมมือระหว่างวัดฝายหิน และ โรงเรียนบาลีสาธิตศึกษามหาวิทยาลัยมหา จุฬาลงกรณ์ราชวิทยาลัย วิทยาเขตเชียงใหม่ วัดสวนดอก ตั้งแต่ปี พ.ศ. 2551 เป็นต้นมา ลำดับเจ้าอาวาสวัดฝายหิน รูปที่ 1 ครูบาหลวงมารวิชัย ดำรงตำแหน่งตั้งแต่ อดีต - พ.ศ. 2398 รูปที่ 2 พระอภัยสารทะ ดำรงตำแหน่งตั้งแต่ พ.ศ. 2399- พ.ศ. 2457 รูปที่ 3 พระปลัดคำซาว อินทนนฺโท ดำรงตำแหน่งตั้งแต่ พ.ศ.2458- พ.ศ. 2493 รูปที่ 4 พระอธิการศรีมูล ญาณวโร ดำรงตำแหน่งตั้งแต่ พ.ศ. 2494- พ.ศ. 2509 รูปที่ 5 ครูบาแดง ดำรงตำแหน่งตั้งแต่ พ.ศ. 2510- พ.ศ. 2519 รูปที่ 6 พระศรีธรรมบัณฑิต ดำรงตำแหน่งตั้งแต่ พ.ศ. 2520- พ.ศ. 2530 รูปที่ 7 พระอธิการสิงห์แก้ว ดำรงตำแหน่งตั้งแต่ พ.ศ. 2530- พ.ศ. 2532

- 14 -

รูปที่ 8 พระมหาทองรัตน์ รตนวณฺโณ ดำรงตำแหน่งตั้งแต่ พ.ศ. 2532- พ.ศ. 2535

รูปที่ 9 พระครูใบฎีกาสุรัตน์ ฐานิสฺสโร ดำรงตำแหน่งตั้งแต่ พ.ศ. 2535- พ.ศ. 2538

รูปที่ 10 พระครูปริยัติยานุศาสน์ (พระมหา ดร. ไสว เทวปุญฺโญ)

และรองเจ้าคณะอำเภอเมืองเชียงใหม่ ดำรงตำแหน่งตั้งแต่ พ.ศ. 2539- ปัจจุบัน

นอกจากการรับวัดฝายหินให้เป็นวัดในความอุปถัมภ์ของมหาวิทยาลัยเชียงใหม่แล้ว มหาวิทยาลัยยังได้ ดำเนินการจัดกิจกรรมด้านส่งเสริมศาสนาเนื่องในโอกาสวันสำคัญ ทางพระพุทธศาสนา และเนื่องในโอกาสพิเศษร่วมกับวัดต่าง ๆ ทั้งในจังหวัดเชียงใหม่และต่างจังหวัดอยู่เป็น ประจำตลอดมา เช่น วัดป่าแดงมหาวิหาร วัดพระธาตุดอยคำ วัดช่างเคี่ยน วันโชติกุนสุวรรณาราม เวียงเจ็ดลิน (วัดหมูบุ่น) วัดศรีโสดา วัดผาลาด วัดพระธาตุดอยสุเทพ ราชวรวิหาร วัดโพธาราม มหาวิหาร (วัดเจ็ดยอด) วัดสวนดอก วัดพระสิงห์วรมหาวิหาร วัดเจดีย์หลวงวรวิหาร วัดปันเสา วัดตโปทาราม (วัดร่ำเปิง) วัดอุโมงค์ วัดป่าดาราภิรมย์ วัดศรีสุพรรณ วัดพระธาตุดอยสะเก็ด วัดน้ำบ่อหลวง (วนาราม) วัดพระธาตุศรีจอมทอง วัดพระธาตุหริภุญไชย เป็นต้น ซึ่งในปัจจุบันในการเข้า ร่วมงานหรือการจัดกิจกรรมร่วมกับวัดต่าง ๆ ข้างต้น นั้น มหาวิทยาลัยได้มีการแต่งตั้งคณะกรรมการ ดำเนินงานด้านส่งเสริมศาสนาของมหาวิทยาลัยเชียงใหม่ เพื่อรับผิดชอบในการ จัดกิจกรรมให้เป็นไปตามวัตถุประสงค์ นโยบาย และตามขนบธรรมเนียมจารีตประเพณีของชาวล้านนาไทยสืบ ต่อไป

**************************************

แหล่งที่มา :

- 15 -

1. พระพุทธรูปประจำมหาวิทยาลัยเชียงใหม่ เรียบเรียงโดย อ.ดร.พิสิฏฐ์ โคตรสุโพธิ์

เมื่อวันที่ 31 พฤษภาคม 2553

2. วิเคราะห์การประยุกต์หลักสาราณียธรรมในการบริหารงานบุคคลมหาวิทยาลัยเชียงใหม่ (หน้า 19-

23) จัดทำโดย นายจรัส ปันธิ วันที่ 22 มีนาคม 2547

3. ประวัติของวัดฝายหิน จาก www.faihin.org

อันตรธาน / ความเสื่อมในพระพุทธศาสนา

 

อันตรธาน / ความเสื่อมในพระพุทธศาสนา

Antaradhāna / the Decline in Buddhism

พิสิฏฐ์ โคตรสุโพธิ์

เรียบเรียงเพื่อเป็นข้อมูลถวายพระอาจารย์อธิวัฒน์ รตนวณฺโณ เสนอ ประกอบภาพ พระพุทธรูป

1. ความสำคัญหรือความเป็นมาของปัญหา

          พระพุทธศาสนาสมัยพุทธกาล  เมื่อเจ้าชายสิทธัตถะ แห่งนครกบิลพัสดุ์ แคว้นสสักกะ ทรงเบื่อหน่ายในกามสุขและทุกข์แห่งการเวียนว่ายตายเกิด ได้ทรงสละราชสมบัติออกผนวช และบำเพ็ญเพียรจนตรัสรู้ อริยสัจ 4 ณ ตำบลอุรุเวลาเสนานิคม เมืองคยา รัฐพิหาร ประเทศอินเดีย ได้พระนามเป็นพระพุทธเจ้า  เมื่อก่อนพุทธศักราช 45 ปี  พระองค์ทรงประกาศศาสนา ด้วยการแสดงปฐมเทศนา ชื่อ  ธัมมจักกัปปวัตตนสูตร ที่เน้นการหลีกเลี่ยงปฏิบัติตามทางสุดโต่ง 2 สาย  คือ กามสุขัลลิกานุโยค และ อัตตกิลมถานุโยค  แต่เน้นปฏิบัติ ทางสายกลาย คือ  มัชฌิมาปฏิปทา แก่ปัญจวัคคีย์ ณ ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน เมืองพารณสี   ผลการฟังธรรม ได้เกิดพระอริยสังฆสาวกองค์แรก  คือ พระอัญญาโกณฑัญญะ  ทำให้พระรัตนตรัย ครบองค์สาม คือ พระพุทธ พระธรรม และพระสงฆ์ จากนั้น พระพุทธเจ้า และเหล่าสาวกช่วยกันจาริกเผยแผ่พุทธธรรมในดินแดนชมพูทวีป

    สมัยพุทธกาลเป็นยุคแห่งการแสวงหาทางจิตวิญญาณ มีลัทธิความเชื่อมากมาย เช่น ลัทธิครูทั้ง ๖  พระพุทธศาสนาจึงโดดเด่นขึ้นมาในฐานะคำสอนที่วิเคราะห์แยกแยะตามเหตุปัจจัย เน้นการพิสูจน์ด้วยปัญญามากกว่าความเชื่อทางไสยศาสตร์หรือการอ้อนวอนเทพเจ้า

กลุ่มเป้าหมาย พระพุทธเจ้าค์ทรงโปรดบุคคลทุกระดับชั้น ตั้งแต่กษัตริย์  เช่น พระเจ้าพิมพิสาร พระเจ้า ปเสนทิโกศล พราหมณ์ เศรษฐี  เช่น อนาถบิณฑิกเศรษฐี นางวิสาขา  จนถึงชาวนา และคนจัณฑาล  เพื่อชี้ให้เห็นว่า  พุทธธรรมเป็นของสากล ไม่ขึ้นอยู่กับชาติ ตระกูล วรรณะ  ทรงจัดตั้งสถาบันองค์กรสงฆ์   ด้วยการวางระเบียบวินัย   เพื่อความสงบเรียบร้อยของหมู่คณะ และทรงอนุญาตให้มีภิกษุณีสงฆ์ ในพระพุทธศาสนา ครบพุทธบริษัท คือ ภิกษุ ภิกษุณี อุบาสก และอุบาสิกา    เป็นเวลาถึง 45 พรรษา ที่พระพุทธเจ้าและสังฆสาวก ช่วยกันประดิษฐานพระพุทธศาสนาให้มั่นคง  ในชมภูทวีปตอนเหนือ

          ก่อนที่พระพุทธเจ้าจะปรินิพพาน เพื่อพระชมน์ 80 พรรษา  ที่สาลวโนทยาน นครกุสินารา  พระองค์ไม่ได้ทรงตั้งให้บุคคลใดบุคคลหนึ่งเป็นศาสดาแทนพระองค์ แต่ทรงตรัสว่า “อานนท์ บางทีพวกเธออาจจะคิดว่า ปาพจน์มีพระศาสดาล่วงลับไปแล้ว พวกเราไม่มีพระศาสดา ข้อนี้พวกเธอไม่พึงเห็นอย่างนั้น ธรรมและวินัยที่เราแสดงแล้วบัญญัติแล้วแก่เธอ ทั้งหลาย หลังจากเราล่วงลับไป ก็จะเป็นศาสดาของเธอทั้งหลาย" ^[1]

หลังสมัยพุทธกาล พระพุทธศาสนา ก็ยิ่งหยั่งรากลึกลงในสังคมอินเดีย มีองค์กรพุทธบริษัท 4  คือ ภิกษุ ภิกษุณี อุบาสก อุบาสิกา  และ สหธรรมิกย่อย คือ สามเณร และสามเณรี จำนวนมาก รวมตัวเป็นสถาบันศาสนาทำหน้าที่เผยแผ่ อุปถัมภ์และปกป้องพระพุทธศาสนา  มีพระสมณะทูตไปประกาศศาสนา ต่างแดน ถึง 9 สาย ทั้งในและนอกพื้นที่อินเดีย  สมัยพระเจ้าอโศกมหาราช พุทธศตวรรษที่ 3   ต่อมาสมัยพระเจ้ากนิษกมหาราช พุทธศตวรรษที่ 6  ทำให้พระพุทธศาสนาเจริญแพร่หลายทั้งในอินเดีย และต่างประเทศ  เป็นหลักคิดและหลักปฏิบัติอย่างมีเหตุผล เป็นที่ยอมรับของสังคมสมัยนั้น มีอารามและวิหารกระจายทุกภูมิภาคของอินเดีย จากเหนือจรดใต้ ตะวันออกจรดตะวันตก มีมหาวิทยาลัยทางพระพุทธศาสนาสำหรับการศึกษาของพระสงฆ์เกิดขึ้นหลายมหาวิทยาลัย[2]  ตามลำดับ ดังนี้

          1. พุทธศักราช 960  มหาวิทยาลัยนาลันทา อำเภอนาลันทา รัฐพิหาร

          2. พุทธศักราช 1000 มหาวิทยาลัยวลภี อำเภอภวนคร รัฐกุจราต

          3. พุทธศักราช 1203 มหาวิทยาลัยโอทันตบุรี  อำเภอนาลันทา รัฐพิหาร

          4. พุทธศักราช 1248 มหาวิทยาลัยโสมบุรี อำเภอราชชาฮี บังคลาเทศ (สมัยก่อน อยู่ในชมพูทวีป)

          5. พุทธศักราช 1308 มหาวิทยาลัยวิกรมศิลา อำเภอภคัลปูร์ รัฐพิหาร

          6. พุทธศักราช 1550 มหาวิทยาลัยชคัททละ อำเภอราชชาฮี บังคลาเทศ (สมัยก่อน อยู่ในชมพูทวีป)

นับเป็นเวลาไม่น้อยกว่า 1,700 ปี ที่พระพุทธศาสนารุ่งเรืองในดินแดนอินเดีย หลังจากนั้นมาอีก 1,000 ปี พระพุทธศาสนา ก็เสื่อมจากดินแดนอินเดีย แบบสูญพันธุ์ คงเหลือแต่ซากสถูปวิหาร ปล่อยให้เป็นพื้นที่รกร้างว่างเปล่า ถูกลืม และถูกกลืน กลายเป็นซากประวัติศาสตร์ใต้พื้นดินอินเดียอย่างน่าสงสาร 

           พระพุทธศาสนาเอง ก็ตกอยู่ในกฎอนิจจังแห่งไตรลักษณ์ เป็นไปตามสัจธรรมของโลก คือ มีเจริญมีเสื่อม มีเกิด มีดับ ไม่มีสิ่งใดอยู่คงทนเป็นอมตะ ตามหลักอนิจจัง สรรพสิ่งย่่อมเปลี่ยนแปลงเป็นธรรมดา  บางสมัย พระพุทธศาสนาถูกเบี่ยงเบน ถูกกลืนโดยศาสนาฮินดูให้เป็นเพียงส่วนย่อยของศาสนาฮินดู นับถือว่า พระพุทธเจ้าเป็นอวตารของพระนารายณ์  ในที่สุดพระพุทธศาสนาก็สูญหายจากดินแดนพุทธภูมิ เสื่อมจากความนับถือของชาวอินเดีย  ไม่มีแม้กระทั้งพระสงฆ์ผู้นำหลักในการประกาศศาสนา ท้ายสุดเมื่อกองทัพมุสลิมรุกเข้าทำลาย ไม่เฉพาะแต่พระพุทธศาสนาเท่านั้น แม้ศาสนาฮินดูก็ได้รับผลกระทบไปมิใช่น้อย นับเป็นเวลาจากนั้นมาอีกร่วม 800 ปี หรือ เกือบสหัสวรรษ ที่ความมืดมนธ์ ได้แผ่ปกคลุมพระพุทธศาสนาในอินเดียไว้มิด จนไม่เห็นเดือน เห็นตะวัน

สาเหตุทำให้พระพุทธศาสนาอันตรธาน หรือ เสื่อม

 ความเสื่อมของพระพุทธศาสนา ที่ค่อยเซาะกร่อน บ่อนทำลายจนอ่อนกำลังลงไปจนมอดมิดแสงไปจากอินเดีย ในภาพรวมขอสรุปว่า เกิดจากสาเหตุหลัก หรือ  ภัย 2 ประการ  คือ 

1) ภัยจากปัจจัยภายใน อันเกิดจาก บุคคลากรในพระพุทธศาสนาเอง กล่าวคือเสื่อมเพราะพุทธบริษัท4 ไม่ปฏิบัติตามหน้าที่ของตน พระสงฆ์ปฏิบัติผิดเพี้ยนต่อพระธรรมวินัย

2) ภัยจากปัจจัยภายนอก อันเกิดจากสงคราม และ การรุกรานของศาสนาอื่น

ซึ่งจะได้แยกประเด็น นำเสนอตามลำดับ ดังนี้

     1) ภัยจากปัจจัยภายใน เป็นความเสื่อมอันเกิดจากภัยในขององค์กรพระพุทธศาสนาเอง

ตามหลักฐานที่ปรากฏในพระสุตตันตปิฎก ปัญจกนิบาต อังคุตตรนิกาย มี 3 พระสูตร ที่พระพุทธเจ้าตรัสถึงเหตุที่ทำให้พระสัทธรรม(คำสั่งสอน หรือ พระศาสนา) ดังต่อไปนี้

 ในปฐมสัทธัมมสัมโมสสูตร พระพุทธเจ้าตรัสว่า

“ภิกษุทั้งหลาย ธรรม 5 ประการนี้ ย่อมเป็นไปเพื่อความเสื่อมสูญหายไปแห่งสัทธรรม ธรรม ๕ ประการ อะไรบ้าง คือ  ภิกษุในธรรมวินัยนี้  1. ไม่ฟังธรรมโดยเคารพ   2. ไม่เรียนธรรมโดยเคารพ 3. ไม่ทรงจำธรรมโดยเคารพ  4. ไม่ใคร่ครวญอรรถแห่งธรรมที่ทรงจำไว้แล้วโดยเคารพ 5.. รู้อรรถรู้ธรรมแล้วไม่ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรมโดยเคารพ ภิกษุทั้งหลาย ธรรม 5 ประการนี้แล ย่อมเป็นไปเพื่อความเสื่อมสูญหายไป แห่งสัทธรรม” [3]

           ในทุติยสัทธัมมสัมโมสสูตร พระพุทธเจ้าตรัสว่า

           “ภิกษุทั้งหลาย ธรรม 5 ประการนี้ ย่อมเป็นไปเพื่อความเสื่อมสูญ หายไปแห่งสัทธรรม         ธรรม 5 ประการ อะไรบ้าง คือ  ภิกษุในธรรมวินัยนี้ 1. ไม่เรียนธรรม คือ สุตตะ เคยยะ เวยยากรณะ คาถา อุทาน อิติวุตตกะ ชาตกะ อัพภูตธรรม และเวทัลละ  2. ไม่แสดงธรรมตามที่ตนได้สดับมา ตามที่ตนได้เรียนมาแก่ผู้อื่นโดยพิสดาร  3. ไม่บอกธรรมตามที่ตนได้สดับมา ตามที่ตนได้เรียนมาแก่ผู้อื่นโดยพิสดาร 4. ไม่ทำการสาธยายธรรมตามที่ตนได้สดับมา ตามที่ตนได้เรียนมาโดยพิสดาร 5. ไม่ตรึกตาม ตรองตาม เพ่งตามด้วยใจซึ่งธรรมตามที่ตนได้สดับมา ตามที่ตนได้เรียน ภิกษุทั้งหลาย ธรรม 5ประการนี้แล ย่อมเป็นไปเพื่อความเสื่อมสูญหายไปแห่งสัทธรรม”[4]

ในตติยสัทธัมมสัมโมสสูตร พระพุทธเจ้าตรัสอีกสาเหตุว่า

        “ภิกษุทั้งหลาย ธรรม 5 ประการนี้ ย่อมเป็นไปเพื่อความเสื่อมสูญ หายไปแห่งสัทธรรม  ธรรม 5 ประการ อะไรบ้าง คือ 1. ภิกษุในธรรมวินัยนี้เล่าเรียนพระสูตรที่เล่าเรียนกันมาไม่ดี ด้วยบท พยัญชนะที่สืบทอดกันมาไม่ดี  แม้อรรถ  แห่งบทพยัญชนะที่สืบทอดกันมาไม่ดีก็ชื่อว่าเป็นการสืบทอดขยายความไม่ดี  2. ภิกษุในธรรมวินัยนี้เป็นผู้ว่ายาก ประกอบด้วยธรรมเป็นเครื่องทำให้ เป็นผู้ว่ายาก ไม่อดทนรับฟังคำพร่ำสอนโดยเคารพ 3. ภิกษุในธรรมวินัยนี้เป็นพหูสูต เรียนจบคัมภีร์ ทรงธรรม ทรงวินัยทรงมาติกา ไม่ถ่ายทอดสูตรแก่ผู้อื่นโดยเคารพ เมื่อภิกษุเหล่านั้น ล่วงลับไป สูตรก็ขาดรากฐาน ไม่มีที่พึ่งอาศัย 4. ภิกษุในธรรมวินัยนี้เป็นเถระ ผู้มักมาก ย่อหย่อน  เป็นผู้นำใน โอกกมนธรรม  ทอดธุระในปวิเวก  ไม่ปรารภความเพียรเพื่อถึงธรรมที่ยังไม่ถึง เพื่อบรรลุธรรมที่ยังไม่บรรลุ เพื่อทำให้แจ้งธรรมที่  ยังไม่ได้ทำให้แจ้ง หมู่คนรุ่นหลังพากันตามอย่างภิกษุเถระเหล่านั้น แม้หมู่คนรุ่นหลังนั้นก็เป็นผู้มักมาก เป็นผู้ย่อหย่อน เป็นผู้นำในโอกกมนธรรมทอดธุระในปวิเวก ไม่ปรารภความเพียรเพื่อถึงธรรมที่ยังไม่ถึง เพื่อบรรลุธรรมที่ยังไม่บรรลุ เพื่อทำให้แจ้งธรรมที่ยังไม่ได้ทำให้แจ้ง   5. สงฆ์แตกแยกกัน เมื่อสงฆ์แตกแยกกัน จึงมีการด่ากัน มีการบริภาษกัน มีการใส่ร้ายกัน มีการทอดทิ้งกัน หมู่คนที่ยังไม่เลื่อมใสในสงฆ์นั้น ก็ไม่เลื่อมใส และหมู่คนที่เลื่อมใสแล้วก็กลายเป็นอื่นไป   ภิกษุทั้งหลาย ธรรม 5 ประการนี้แล ย่อมเป็นไปเพื่อความเสื่อมสูญหายไปแห่งสัทธรรม” [5]

              นอกจากนี้ ในปาสาทิกสูตร แสดงลักษณะความเสื่อม ปรารภการถึงแก่กรรมของนิครนถ์นาฏบุตร  เหล้าสาวกนิครนถ์ ทะลาะ แตกแยกกัน แบ่งออกเป็น 3 ประการ คือ 1) ความขัดแย้งเรื่องธรรมวินัย ดังปรากฏเนื้อความว่า  “ท่านไม่รู้ทั่วถึงธรรมวินัยนี้ ข้าพเจ้ารู้ทั่วถึงธรรมวินัยนี้ ท่านจักรู้ทั่วธรรมวินัยนี้ได้อย่างไร” 2) ความขัดแย้งอันเนื่องจากการปฏิบัติ ความว่า “ท่านปฏิบัติผิด ข้าพเจ้าปฏิบัติถูก ถ้อยคำของข้าพเจ้าเป็นประโยชน์ ของท่านไม่เป็นประโยชน์” และ 3) ความเสื่อมศรัทธา ความว่า “พวกสาวกของนิครณฐ์นาฏบุตรแม้เหล่าใด ที่เป็นคฤหัสถ์ผู้นุ่งขาวห่มขาว พวกสาวกแม้เหล่านั้น มีอาการเบื่อหน่าย คลายความรัก รู้สึกท้อถอย ในพวกสาวกของนิครณฐ์นาฏบุตร” [6]

          อีกหลักฐานหนึ่ง นอกพระไตรปิฎก  ในปฐมสมโพธิกถา กัณฑ์ที่ 29  อันตรธานปริวัตต์^[7] กล่าวถึง เหตุแห่งความเสื่อมในพระพุทธศาสนา มี 5 ประการ คือ  1) ปริยัติอันตรธาน การเสื่อมสูญแห่งพระปริยัติ พระภิกษุไม่สนใจท่องจำพระไตรปิฎก ละทิ้งพระวินัย ทำให้หลักธรรมที่ถูกต้องหายไป 2) ปฏิปัตติอันตรธาน การเสื่อมสูญแห่งการปฏิบัติ ไม่มีการทำสมาธิ วิปัสสนา หรือ การรักษาศีลอย่างเคร่งครัด แม้จะมีตำราแต่ไม่มีใครนำไปปฏิบัติ 3) ปฏิเวธอันตรธาน การเสื่อมสูญแห่งการตรัสรู้มรรคและผล คือ ไม่มีผู้บรรลุธรรมเป็นพระอริยบุคคล (โสดาบัน-อรหันต์) 4) ลิงคอันตรธาน การเสื่อมสูญแห่งสมณเพศ  คือ ภิกษุ สามเณรไม่รักษาพระวินัย จนไม่มีสมณสารูป (ลิงคะ) ในที่สุดเหลือเพียงผ้าเหลืองผืนเล็ก ๆ ผูกคอ 5) ธาตุอันตรธาน การเสื่อมสูญแห่งพระบรมธาตุ คือ พระบรมสารีริกธาตุของพระพุทธเจ้าจะมารวมกันที่ใต้ต้นพระศรีมหาโพธิ์ แล้วเผาไหม้ตัวเองเป็นอันเสร็จสิ้นอายุพระศาสนา

สรุปได้ว่า  ความเสื่อมเพราะภัยจากปัจจัยภายใน  บุคลากรของศาสนา มีสาเหตุ 3 ประการ คือ

(1) การเสื่อมทางด้านศีลธรรม และ การเสื่อมจากการได้บรรลุ มรรค ผล นิพพาน (ขาดปริยัติ ละปฏิบัติ ไม่บรรลุปฏิเวธ)

(2) การแตกแยกและการขัดแย้งกันทางนิกาย (ศีลไม่เสมอกัน ทิฏฐิไม่เสมอกัน)

(3) เกิดลัทธิมหายานและลัทธิตันตระ (การปลอมปนหลักคำสอน ผสมด้วยลัทธิความเชื่ออื่น)

2)     ภัยจากปัจจัยภายนอก อันเกิดจากสงครามและการรุกรานของศาสนาอื่น

การที่พระพุทธศาสนาได้เสื่อมไปจากอินเดียนั้น หาใช่เกิดเพราะภัยภายในอย่างเดียวไม่ ภัยจากภายนอกก็จัดว่า เป็นอันตรายมากเช่นกัน ที่ทำให้พระพุทธศาสนาต้องเสื่อมไปจากแดนพุทธภูมิ ภัยภายนอกนั้น จำแนกเป็น 6 ประการ [8] ได้แก่ภัยต่อไปนี้

(1) การมุ่งร้ายของพวกพราหมณ์ พวกพราหมณ์ไม่เคยยอมรับการเกิดเจริญขึ้นของพระพุทธศาสนาอย่างเป็นทางการเลย ลักษณะมุ่งร้ายนี้ ได้แข็งกร้าวมากขึ้นจนกระทั่งพระพุทธศาสนาถูกโค่นลงในอินเดีย และเสื่อมสูญ

(2) การฟื้นฟูใหม่ของศาสนาพราหมณ์พวกพราหมณ์ ฟื้นฟูคัมภีร์พระเวท สร้างมหาเทพ 3 องค์ วางหลักอาศรม 4

(3) การถูกศาสนาพราหมณ์กลืน ถึงแม้ว่าในยุคหลัง ๆ เขาจะยอมนับพระพุทธเจ้าว่าเป็นอวตารปางหนึ่งของพระนารายณ์ เอาคำสอนทางศาสนาพทธปรับเป็นของตนเอง

                    (4) การขาดราชูปถัมภ์ หลังจากพระเจ้าหรรษวรรธนะ แล้ว ยุคหลังไม่ปรากฏราชาพระองค์ใดที่อุปภัมภ์พระพุทธศาสนาอย่างเข้มแข็ง

(5) การทำลายล้างของกษัตริย์นอกพระพุทธศาสนา มีพระเจ้าปุษยมิตร ราชวงศ์สุงคะ พุทธศตรวรรษที่ 4-5 ออกคำสั่งว่า จะให้ เงิน 100 ดินาร์ หากใครตัดศีรษะพระภิกษุรูปหนึ่งมาให้  รวมทั้งการข่มเห็งของพระเจ้าวิกรมาทิตย์ ราชวงศ์คุปตะ พุทธศตวรรษที่ 11 จัดการโต้วาที หากพระสงฆ์แพ้ ต้องถูกกำจัด ต่อมามีกษัตริย์หูณะ นาม มิหิรกุล ผู้โหดร้าย  ท้ายสุด พระเจ้าศศังกะ ราชวงค์เกาทะ จากเบ็งกอล

(6) การทำลายล้างของพวกมุสลิม ปลายพุทธศตวรรษที่ 18 ขุนพลอิสลาม นาม  บัตยาร์ ขัลจิ ยกทัพมาทำลาย มหาวิทยาลัยวิกรมสศิลา ภายใน มีวัก 108 วัดดมีอาจารย์ 800 ท่าน นักศึกษา 10,000 คน และเข้าล้อมเผา มหาวิทยาลัยนาลันทาเป็นเถ้าถ่าน ปล้น?รัพย์สิน ฆ่าพระสงฆืที่พบเห็น จนพระสงฆ์หนีจากอินเดีย ไม่กล้ากลับมาอินเดียอีก

 

การฟื้นคืนพระพุทธศาสนาสู่มาตุภูมิอินเดีย

สรรพสิ่ง เมื่อมีเกิด ก็ย่อมมีเสื่อง เมื่อเสื่อมลงไปแล้ว อาจมีการฟื้นฟูเกิดใหม่อีก เรื่องทำนองนี้ก็เกิดกับพระพุทธศาสนาในอินเดีย นั่นคือ พระพุทธศาสนาถูกลิมไป เกือบ 1,000 ปี กว่าพระพุทธศาสนาจะได้รับการฟื้นฟูปลุกชีพขึ้นมาใหม่ และนำพระพุทธศาสนากลับคืนไปสู่แดนพุทธภูมิอีกครั้ง  ในราวพุทธศักราช 2434 – 2476  มีกลุ่มชาวพุทธชาติอื่น ๆ ที่มิใช่ชาวอินเดียเจ้าของศาสนาเดิม นำโดยชาวพุทธศรีลังกา  กลับมฟื้นฟูพระพุทธศาสนา จัดตั้งสถาบันพุทธบริษัท “สมาคมมหาโพธิ”  มีวัดทางพระพุทธศาสนาที่สร้างขึ้นมาใหม่ แสงประทีปแห่งพุทธธรรม ได่ส่องทางชีวิต ผ้ากาสาวพัตร ธงชัยพระอรหันต์ได้กลับไปโบกสะบัด ที่แดนพุทธภูมิได้อีกครั้ง  แม่จะเป็นเพียงจุดเล็ก ๆ เมื่อเทียบกับพื้นที่อินเดีย แต่ก็สามารถกล่าวได้ว่า พระพุทธศาสนาได้หวนกลับคืนสู่อ้อมกอดของแดนมารดาผู้ให้กำเนิด   

และด้วยผลแห่งการทำงานหนักเพื่อเป็นพุทธบูชาของชาวพุทธศรีลังกากลุ่มนี้ ส่งให้ชาวอินเดียกลุ่มหนึ่ง นำโดย ดร. บี. อาร์. อัมเบดการ์ (Dr. B. R. Ambedkar) อดีตรัฐมนตรีว่าการกระทรวงยุติธรรมของอินเดีย ได้หันกลับมานับถือพระพุทธศาสนา นำชาวอินเดียจำนวน 500,000 (ห้าแสน) คน ประกาศตนเป็นพุทธมามกะ เมื่อวันที่ 14 ตุลาคม พุทธศักราช 2499^[9]  ที่เมือง นาคปุระ (Nagpur) รัฐมหาราษฎร์ ประเทศอินเดีย  เหตุการณ์ครั้งประวัติศาสตร์นี้เกิดขึ้น ณ บริเวณที่เรียกว่า ดิกษาภูมิ (Deekshabhoomi) ซึ่งปัจจุบันกลายเป็นสถานที่สำคัญทางพุทธศาสนาและเป็นสัญลักษณ์ของการปลดแอกชาวดาลิต (วรรณะจัณฑาล) ในอินเดีย แต่ก็ยังเป็นดุจแสงเทียนดวงเล็ก ๆ ที่ ส่องส่วาง บนยอดเขาที่มืดมนธ์

 

หนังสืออ้างอิง

พระไตรปิฎกฉบับ มหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย, 2539.

 ทีฆนิกาย มหาวรรค,  มหาปรินิพพานสูตร, 10/216/164.

ทีฆนิกาย.ปาฏิกวรรค,  ปาสาทิกสูตร, 11/164/125

อังคุตรนิกาย ปัญจกนิบาต. ปฐมสัทธัมมสัมโมสสูตร 22/ 154/252-253.

 อังคุตรนิกาย ปัญจกนิบาต .ทุติยสัทธัมมสัมโมสสูตร 22/155/254.

อังคุตรนิกาย ปัญจกนิบาต. ตติยสัทธัมมสัมโมสสูตร 22/156/255

หนังสือทั่วไป

กรมสมเด็จพระปรมานุชิตชิโนรส, พระปฐมสมโพธิกถา, กรุงเทพฯ : สำนักพิมพ์หอสมุดแห่งชาติ, 2478,   หน้า 530- 539.

พระเทพวิสุทิกวี (พิจิตร ฐิตวณฺโณ),  ทำไมพระพุทธศาสนา จึงเสื่อมจากอินเดีย, (กรุงเทพฯ : โรงพิมพ์มหามกุฏราชวิทยาลัย, พิมพ์ครั้งที่ 7,  2540)  หน้า 21-60.

พระมหาดาวสยาม วชิรปญฺโญ, พุทธสถานที่ถูกลืมในดินเดีย, (กรุงเทพฯ : เม็ดทรายพรินติ้ง, 2547),  หน้า 4.

          พิสิฏฐ์ โคตรสุโพธิ์, สู่แดนพุทธภูมิ. (กรุงเทพฯ: บริษัทสื่อสารและการศึกษา จำกัด, 2548),  หน้า 112.

---

[1] ทีฆนิกาย มหาวรรค, มหาปรินิพพานสูตร, 10/216/164.

               [2] พระมหาดาวสยาม วชิรปญฺโญ, พุทธสถานที่ถูกลืมในดินเดีย, (กรุงเทพฯ : เม็ดทรายพรินติ้ง, 2547),  หน้า 4.

[3] อัง. ปัญจก..ปฐมสัทธัมมสัมโมสสูตร, 22/ 154/252-253.

[4] อัง. ปัญจก..ทุติยสัทธัมมสัมโมสสูตร, 22/155/254.

[5] อัง. ปัญจก.. ตติยสัทธัมมสัมโมสสูตร, 22/156/255.

[6] ที.ปาฏิ. ปาสาทิกสูตร, 11/164/125

[7] กรมสมเด็จพระปรมานุชิตชิโนรส, พระปฐมสมโพธิกถา, กรุงเทพฯ : สำนักพิมพ์ หอสมุดแห่งชาติ, 2478,   หน้า 530- 539.

 [8]  พระเทพวิสุทิกวี (พิจิตร ฐิตวณฺโณ),  ทำไมพระพุทธศาสนาจึงเสื่อมจากอินเดีย, (กรุงเทพฯ :  โรงพิมพ์มหามกุฏราชวิทยาลัย, พิมพ์ครั้งที่ 7,  2540)  หน้า 21-60.

[9] พิสิฏฐ์ โคตรสุโพธิ์, สู่แดนพุทธภูมิ. (กรุงเทพฯ : บริษัทสื่อสารและการศึกษา จำกัด, 2548),  หน้า 112.